Քրդերը տեղ չունեն Թուրքիայի ակադեմիական ոլորտում

1929690_11928119803_2647_n-300x225Հետազոտող Այհան Ըշըքը  Ալին Օզինյանի հետ զրույցում պատմում է «Զան» գիտահետազոտական ինստիտուտի աշխատանքների, հայերի և քրդերի վերաբերյալ ուսումնասիրությունների և դրանց հետ կապված խնդիրների մասին:  

Կպատմե՞ք մեզ «Զան» գիտահետազոտական ինստիտուտի մասին. ե՞րբ է այն ստեղծվել, ի՞նչ խնդիրներ է ուսումնասիրում, քանի՞ անդամ ունի:

«Զանը» հիմնադրամների գլխավոր վարչությունում պաշտոնապես գրանցվել է 2014թ. հոկտեմբերի 18-ին: Մինչ այդ՝ 1,5-2 տարի, զբաղվում էինք կենտրոնի ստեղծման աշխատանքներով: Հիմքում ընկած է «Թոփլում վե քուրամ» (Հանրություն և տեսություն) ամսագիրը, որն ստեղծվել է 2008-ին, 2009-ին լույս է տեսել առաջին համարը: Այժմ արդեն ունեն 9 համար, երկու շաբաթվա ընթացքում լույս կտեսնի նաև 10-րդը: Քանի որ «Թոփլում վե քուրամ» ամսագիրն ու «Զան» ինստիտուտը միևնույն նպատակն են հետապնդում՝ հարկ եմ համարում կարճ անդրադարձ կատարել ամսագրի իրականացրած աշխատանքներին և հետապնդած խնդիրներին: 2008թ. հավաքվեցինք երիտասարդ քուրդ գիտնական-հետազոտողներով, որոնք ուումնասիրություն էին կատարում կամ նոր-նոր էին իրենց առաջին քայլերն անում հումանիտար գիտությունների ոլորտում: Դա մոտ 10 հոգանոց խումբ էր: «Թոփլում վե քուրամի» հիմնադիրները չորսն էին: Շուտով հանրությանը տեղեկացրինք այն խնդիրների մասին, որով զբաղվելու էինք, և շատ հետազոտողներ եկան ու մեզ միացան: Դարձանք 18 հոգի: Մեր հիմնական նպատակը Թուրքիայում ապրող քրդերի վերաբերյալ ուսումնասիրություն կատարելն էր՝ լինի պատմություն, սոցիոլոգիա, քաղաքականություն, առհասարակ ակադեմիական ոլորտում պատշաճ տեղ գրավելը, որովհետև քրդերը տեղ չունեն ակադեմիական ոլորտում․ եթե նրանց վերաբերյալ ուսումնասիրություն է կատարվում, ուրեմն ժխտվում է նրանց գոյությունը, մշակույթը, պատմությունը, այսինքն՝ ինչպես ներկայացնում է պետական քարոզչությունը:

Եվ սա մեր հիմնական մտահոգության առարկան էր: Ամսագրում հրապարակվող հոդվածների մեծ մասը հենց քրդերի խնդիրներին էր առնչվում: Թեպետ քրդերի վերաբերյալ ուսումնասիրությունները կազմում էին ամսագրի հիմնական առանցքը՝ ժամանակի ընթացքում սկսեցինք զբաղվել նաև Թուրքիայի կողմից անտեսված մյուս խմբերով: Դրանք էին հայերը, ալևիները, գնչուները: Թուրքիան սուննիներից, թուրքերից և մուսուլմաններից բացի՝ մյուս էթնիկ ու կրոնական խմբերի գոյությունը ժխտում է թե՛ քաղաքականության ոլորտում, թե՛ ակադեմիական ուսումնասիրություններում: Այդպիսով՝ մենք ընդլայնեցինք մեր ուսումնասիրության դաշտը: Արդեն 2013թ. մտածեցինք չսահմանափակվել միայն ամսագրի հրատարակությամբ և ավելի բազմակողմանի աշխատանք իրականացնել: Սկսեցինք հիմնադրամի ստեղծման աշխատանքները: 1.5-2 տարի նախապատրաստական աշխատանքներ իրականացնելուց հետո Դիարբեքիրում հիմնեցինք «Զան»-ը, իսկ  «Թոփլում վե քուրամ» ամսագիրը դարձավ դրա ստամբուլյան մասնաճյուղը:

Այժմ խոսենք ներկա խնդիրների մասին: Եթե համալսարաններից մեկում քուրդ կամ թուրք ուսանող թեզ գրի քրդերի պատմության կամ քաղաքականության վերաբերյալ, ի՞նչ դժվարությունների կհանդիպի:

32240_418619424803_4760018_n

Մի շարք խնդիրների: Առաջինը․ գիտական աշխատանք իրականացնելու ամենակարևոր նախապայմանը գրադարան գնալն ու աղբյուրներից ազատորեն օգտվելն է: Թուրքիայում քրդերի պատմությունը շատ-շատ մասնակի և սահմանափակ է գրված: Բացառությամբ մի քանի նոր հրատարակված գրքերի՝ քրդերի պատմության վերաբերյալ աշխատությունները կրում են թուրքական պատմագրության  խորը ազդեցությունը:

Ընդամենը 30 տարի առաջ պետությունը ժխտում էր քրդերի գոյությունը, հիմա ինչպես կարող է նման բան թույլ տալ…

Այո, այո: Այժմ կամաց-կամաց պատմությունը դառնում է փոքր-ինչ քրդակենտրոն, քննվում է քրդերի տեսանկյունից: Որպես պատմաբան՝ երկար ժամանակ քննում էինք այս հարցը:

Հիմա ուսանողը գտնում է մի նոր սկզբնաղբյուր, որը, այսպես ասած, քրդակենտրոն է, քրդերի օգտին է: Այն տարածքը, որն ասում ենք Քրդստան կամ Արևմտյան Հայաստան՝ այստեղ հազարավոր տարիներ ապրել են քրդերը, հայերը, ասորիները, ինչպես նաև թուրքերը: Ցավոք, այս բոլոր ժողովուրդները պատմությունը շարադրում են ազգային միատարր պետության ու ազգայնականության շրջանակում: Ե՛վ թուրքերը, և՛ մյուսները պատմությունը գրում են իրենց համարելով տարածքի հիմնական դերակատար և աղբյուրներն էլ ըստ այդմ են օգտագործում: Սա մեզ համար կարևոր և մեզ հուզող հարց է:

Աղբյուրների հասանելիությունից բացի ի՞նչ խնդիրների առջև են կանգնում ուսանողները:

Ուսանողները դեռ շարունակում են ունենալ լուրջ խնդիրներ: Օրինակ՝ ուսանողը մի սկզբնաղբյուր է հայտնաբերել և գնում է դասախոսին ասում, որ ուզում է դրա շուրջ թեզ գրել: Շատ են դեպքերը, երբ դասախոսները մերժում են: Այդպես շատ է պատահում  համալսարաններում:

Նույնիսկ Թուրքիայի մասնավո՞ր համալսարաններում…

Այո, մասնավոր համալսարաններում, պետական համալսարանները մեկ-երկուսն են, իսկ մասնավորները՝ 3-4: Եվ չկա համալսարան, որտեղ հնարավոր է ազատորեն աշխատել և չկա գրադարան, որտեղ կարելի է հանգիստ օգտվել աղբյուրներից: Եթե քո ուզած թեզը գրելու համար դասախոս գտնես՝ այս անգամ խնդիրներ կառաջանան դեկանի կամ ռեկտորի հետ: Ընդամենը 7-8 ամիս առաջ Թուրքիայի պատմագիտական ընկերությունը բոլոր համալսարաններին ուղարկել է մի գրություն, որով ցանկանում է ստանալ հատկապես հայերի և քրդերի պատմության հարցերի ուսումնասիրությամբ զբաղվող ուսանողների ցանկը: Սա խոչընդոտ է ուսանողների համար: Աղբյուրների խնդիրը մի առանձին խնդիր է, սա՝ մեկ այլ: Աշխատանքը լավ կատարելուց, ավարտելուց հետո լինում են գործեր, որոնք պետք է գիրք դառնան: Դժվարությունների են հանդիպում լավ հրատարակչություն գտնելու հարցում: Բանն այն է, որ հրատարակչությունների մի մասը  պետության կողմից գրաքննության է ենթարկվում: Հնարավոր է գտնել միայն մի քանի հրատարակչություն:

Պարոն Այհան, հայկական հարցի վերաբերյալ օրինակ բերեցինք: Համալսարանի դասախոսը ուսանողներին պատվիրել էր Հայոց ցեղասպանությունը ժխտող ռեֆերատներ պատրաստել: Քրդերը չեն կարողանում իրենց հուզող խնդիրներն ուսումնասիրել, սակայն կա՞ն այնպիսի հարցեր, որոնցով պետությունը խրախուսում է քրդերին զբաղվել: Օրինակ՝ հայկական հարցով:

Այդքան ուղիղ ձևով չեն ասի: Ձեր նշած լուրը կարդալուց հետո արձագանքել ենք դրան: Քրդերին հստակորեն չեն ասի՝ զբաղվեք այս խնդրով կամ սրանով մի զբաղվեք: Սակայն երբ ուսանողը դասախոսին ասի, որ ցանկանում է զբաղվել այդ հարցերով, նա կասի՝ արի մի՛ հետաքրքրվի էդ խնդիրներով, և դրությունը մեղմացնելով կփորձի հարցը լուծել:

Հասկանալի է, իսկ «Զան» ինստիտուտը քրդերի կամ հայ-քրդական հարաբերությունների տեսանկյունից ի՞նչ հետազոտություն է իրականացրել:

«Զան» ինստիտուտի հիմնադիր անդամները 13-ն են, որից 5-ը զբաղվում է Ձեր նշած հարցերով՝ հայ-քրդական հարաբերությունների ուսումնասիրությամբ, հայկական գույքի խնդիրներով: Դա վերաբերում է ուշ օսմանյան շրջանին:

Այսինքն՝ Ցեղասպանությունից առա՞ջ:

Այո,  հիմնականում Ցեղասպանությունից առաջ: Իմ աշխատանքն էլ այդ շրջանին է վերաբերում: Ունենք մասնագետներ, որոնք զբաղվում են հենց Ցեղասպանության խնդրով: Նաև զբաղվում են քրդերի ու հայերի գաղթով, որը վերաբերում է Ցեղասպանությանն ու հաջորդող ժամանակաշրջանին: Վերջերս խմբի անդամներից մեկը նկարեց «Կարոտ» փաստավավերագրական ֆիլմն այն կարոտի մասին, որն առաջացել է հայերի 100 տարի հայրենի բնակավայրից հեռու գտնվելու հետևանքով:

FoecXkWy

Հետազոտությունն իրականացվել է Դիարբեքիրում ապրողների և Դիարբեքիրից   հեռացած ու սփյուռքում հաստատվածների շրջանում: Հայերի պատմության, մշակույթի, քաղաքականության վերաբերյալ հարցեր են ուսումնասիրվում: «Զան» ինստիտուտի երկու ներկայացուցիչ էլ ուսումնասիրել և վերջերս հրապարակել են մի գիրք, թե 1915թ. Հայոց ցեղասպանությունը ինչպես են հիշում քրդերը: Նամըքն ու Ադնանն են այդ աշխատանքներով զբաղվում: Ես անձամբ ուսումնասիրում եմ, թե Ցեղասպանությունից առաջ Օսմանյան կայսրության քրդական մամուլը, քուրդ մտավորականները ինչպես էին վերաբերում հայկական հարցին, 1894-1896թթ. կոտորածներին, որոնք ընդունված է անվանել Ցեղասպանության առաջին փուլը: Կ. Պոլսի Հայոց պատրիարքարանի տվյալներով այդ տարիներին զոհ է գնացել շուրջ 300.000 հայ: Պատմաբաններ կան, որոնք ասում են 100-150.000 է եղել զոհերի թիվը: Իմ թեմայի շրջանակում չէ թվի ճշգրտումը, սակայն հայ բնակչության մի զգալի մասը կոտորածի ենթարկվեց հենց այդ շրջանում:

Ես ուսումնասիրում եմ, թե ինչպես էին քուրդ գործիչները նայում այդ կոտորածներին, հողային խնդիրներին, ինչպես էին առհասարակ վերաբերվում Արևմտյան Հայաստանի կամ Քրդստանի խնդրին: 1908-1914թթ. ընթացքում համեմատար հանգիստ քննարկում էին մամուլում: Ճիշտ է՝ այն արտահայտում է իրադարձությունների վերաբերյալ քրդական կողմակալ հայացքը: Օրինակ՝ ոչ մեկը 1894-1896թթ. դեպքերի վերաբերյալ չի ասում, թե լավ բան է տեղի ունեցել: Նույնիսկ նրանք, ովքեր մասնակցություն էին ունեցել վերոնշյալ դեպքերին…

«Զան» ինստիտուտն ուսումնասիրում է Օսմանյան կայսրության վերջին 100-150 տարվա պատմությունը, և ոչ միայն պատմությունը, այլև առօրեական խնդիրները, Նամըք Քեմալ Դինչի  և Ադնանի աշխատանքը դրա վառ օրինակն է: Այսինքն՝ ուշ օսմանյան ժամանակներից մինչև մեր օրերը ուսումնասիրություն ենք կատարում հայ-քրդական հարաբերությունների վերաբերյալ, և խնդիրներին չենք նայում այս կամ այն կողմից, այլ պահպանում ենք գիտական մեթոդաբանությունը: Հենց այս ծրագրի համար էլ Հայաստանում ենք, հանդիպել ենք մի շարք կազմակերպությունների հետ: Այժմ ցանկանում ենք իրականացել  Վան-Երևան նախագիծը. 1915թ. Հայոց ցեղասպանության մասին ինչ են պատմում, հիշում փրկված և Վանում մնացած մարդիկ, և նույնը՝ Վանից այստեղ  եկած վանեցիների սերունդները:

Բանավոր պատմության ուսումնասիրություն եք կատարում..

Այո, բանավոր պատմության ուսումնասիրություն, և դա երկարաժամկետ ծրագիր է: Սկսելու ենք Վան-Երևանով, սակայն չենք սահմանափակվելու միայն դրանով: Ուզում ենք նույն ծրագիրը կյանքի կոչել նաև Դերսիմում, նաև Տուր Աբդինում՝ Սեյֆոյից՝ ասորական կոտորածներից փրկվածների շրջանում՝ պարզելու,  թե ինչ են պատմում ասորիներն իրենց կոտորածի մասին:

Նշեցիք, որ ձեր կենտրոնը Դիարբեքիրում է, տեղական իշխանության շնորհիվ հավանաբար հնարավոր է այնտեղ հանգիստ աշխատել: Ընդհանուր առմամբ՝ ձեր աշխատանքի պատճառով դժվարությունների հանդիպո՞ւմ եք Թուրքիայում, թե՞ կան որոշ կարմիր գծեր, որ ասում եք՝ ավելի լավ է չանցնենք, հանգիստ մնանք, որպեսզի կարողանանք շարունակել գործը:

Իհարկե, զգում ենք որոշակի ճնշում: Մի տրագիկոմիկ պատմության եկավ մտքիս՝ կապված մեր 6-7-րդ համարի հետ: Համարի շապիկին պատկերված է մարդկային ոսկորներից կազմված Թուրքիայի դրոշը:

images-2

Կպել եք թուրքերի ամենասրբազան տեղին:

Այո, այո: Եվ երբ այն ցուցադրվում էր Անկարայում՝ գրքի տոնավաճառին, մի բարձրաստիճան զինվորական՝ գեներալ եկավ, ու, թեպետ չներկայացավ որպես գեներալ, ասաց՝ անմիջապես վերացրեք այդ գիրքն այստեղից: Այսպիսի բաներ պատահում են:

Շրջապատի ճնշումը մեծ է…

Այո, թե՛ շրջապատի, թե՛ պետության ճնշում: Մի այլ դեպք պատմեմ․ Անկարայում նման մի տոնավաճառի համար տեղ վերցնելու համար թողել էի իմ հեռախոսահամարը: Երեկոյան ժամը 12-ին մեկը զանգահարեց,  ասում է՝ դուք դեռ քրդերի գոյությունի՞ց եք խոսում, ի՞նչ քուրդ, ի՞նչ ուսումնասիրություն քրդերի մասին, ինչի՞ց եք ընդհանրապես խոսում, ձեր չափն ու  սահմանը ճանաչե՛ք: Այսպիսի բաներ լինում են, իհարկե: Ինչպես ասացի՝ մեր քաղաքականությունն ընդլայնել ենք, ուսումնասիրում ենք հայերի պատմությունը, հայ-քրդական հարաբերությունները: Նրանք, որոնց մեր աշխատանքներն անհանգստացնում կամ դուր չեն գալիս, հավանաբար ավելի շատ կսկսեն սպառնալ մեզ: Բայց դա արդեն մեզ համար կարևոր չէ: Վերջիվերջո գիտությունն այդպիսին է: Սպառնալիքներ միշտ կլինեն, որովհետև անկողմնակալ խոսելը միշտ կարող է դուրս չգալ մյուսներին՝ պաշտոնական տեսության կողմնակիցներին: Սակայն մեզ դա շատ չի մտահոգում: Կյանքն այդպես է փոխվում, զարգացում ապրում: Քաղաքական պայքարի պես գոյություն ունի նաև ակադեմիական պայքար, խոսքի ազատության, գիտական աշխատանքի համար պայքար: Եթե դա չլինի՝ հանրության մեջ վերափոխում էլ չի լինի: Հնարավոր է՝ լարված դրություն լինի, հնարավոր է, որ մենք կանգնենք այլևայլ խնդիրների առաջ: 2012թ. պատմած դեպքի նման իրադարձություններ լինում են, լինում են նաև հստակ ուղերձներ, դրանից անհանգստանում ենք երբեմն, սակայն մտածում ենք մեր գործը շարունակելու մասին:

Երկուշաբաթի, 15 հունիս, 2015

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s